تقی اف

مناف سلیمان اف از برجسته ترین پژوهشگران جمهوری آذربایجان در موضوع زندگی و فعالیت های تقی اف می باشد . او آفریننده کتاب معروف " میلیونر نفتی " در این موضوع است.

هر چند تقي اف شهروند دولت روسيه محسوب مي گشت ، اما او فردي نبود كه نسبت به هم كيشان خود در روسيه و ساير مناطق جهان بي تفاوت باشد . او مسلماني بود كه هميشه به سرنوشت و آينده مسلمانان جهان مي انديشيد و در راستاي تعالي آنان گام بر مي داشت . در اين بين حيات سياسي مسلمانان نيز براي تقي اف حائز اهميت بود و او پيوندهاي بسيار نزديكي با سياسيون و جريان سياسي جهان اسلام داشت .

جريان اتحاد اسلام معروف ترين جريان سياسي حاكم بر دنياي اسلام آن دوران تقي اف را نيز به سوي خود مي كشد و اين مسلمان متعصب در راستاي تحقق آن گام بر مي دارد.

تقي اف با بسياري از طرفداران انديشه اتحاد اسلام داراي روابط نزديكي بود. به نظر مي رسد وي با سيد جمال الدين اسدآبادي ، از جمله بنيانگذران و طرفداران اين انديشه در ارتباط بوده و اين ارتباط باعث افزايش حمايت هاي تقي اف از انديشه اتحاد اسلام گشته است .

هر چند هيچ سند و مدركي در خصوص رابطه تقي اف و سيد جمال الدين اسدآبادي وجود ندارد اما شواهد موجود نشانگر احتمال بسيار بالاي روابط اين دو شخصيت تاريخي مي باشد .

روابط نزديك سيدجمال الدين با تجار و متمولين جهان اسلام  و پيوند هاي او با بسياري از انديشمندان و متفكران مورد حمايت تقي اف در باكو مانند علي بيگ حسين زاده ، احمد بيگ آقايف ،محمد امين رسول زاده و نجف بيگ وزيراف ،اين احتمال را بيشتر مي كند كه سيد جمال الدين بعد از رانده شدن از ايران در سال1305ه.ق. / 1887 م. و سفر به باكو درهمين سال ميهمان تقي اف بوده است . و از آن پس ارتباطات اين دو تداوم داشته است . همچنين به نظر مي آيد كه حمايت هاي ويژه تقي اف از روزنامه حبل المتين و حضور فعال وي در شركت اسلاميه اصفهان در سايه همين ارتباط و به صلاحديد و توصيه سيد جمال الدين صورت پذيرفته بود .

معروفترين اقدام تقي اف در طرفداري از اندشه اتحاد اسلام ، ارسال سه نسخه نفيس از قرآن ترجمه شده به تركي آذربايجاني به سه تن از پادشاهان جهان اسلا م  در ايران  ، عثماني و افغانستان بود . اين عمل نمادين كاملا در راستاي انديشه اسلام صورت گرفت و تقي اف با اين عمل خود سعي نمود تا زعماي جهان اسلام را به حقيقت وحدت تمامي فرق اسلامي در بسياري از اعتقادات من جمله كلام الله مجيد آگاه سازد.

Bütün müsəlman ələmində tanınmış milyonçu – neftxudanı Bakıdakı müsəlman, rus, erməni və yəhudi cəmiyyəti xeyriyyələrinin hamısı özlərinə fəxri sədr seçmişdilər. Tağıyev 1838-ci ildə Bakıda başmaqçı ailəsində anadan olmuşdur. On yaşına çatanda atası onu bir bənnanın yanında palçıq daşımağa düzəldir. 12 yaşına çatanda artıq daş yonurdu. 15 yaşında ikən bənnalıq etməyə başlamışdı. Bir müddətdən sonra podratçılıqla məşğul olmağa başlayır. Bu dövrlərdə Bakı əsl neft səltənətinə çevrilmişdi. Bakı ətrafındakı kəndlərdə torpaqlar Rusiyadan və xaricdən gəlmiş sərmayədarlar tərəfindən alınıb, onlarda neft buruqları ucaldılırdı. Bu Hacını da maraqlandırır və podratçılığı buraxaraq, neft işinə qurşanır. Bu işə başlarkən onun risqli olduğunu da bilirdi. Adamlar vardı ki, ətək-ətək pul töküb, quyu qazdırır, lakin quyu neft vermirdi.

1873-cü ildə iki nəfərlə şərik olub Bibiheybətdə icarəyə yer götürür. Avadanlıq alır, usta və əmələlər tutur, buruq qurdurub başlayır quyu qazdırmağa. Günbəgün xərc artır, neft isə görünmür. Şəriklər ümüdlərini itirir – öz paylarını satmağa müştəri axtarırlar, axırda Hacı özü onların pulunu verib buruğa və yerə yiyələnir. İş daha da ağır gedir. Hacı darıxmır, tək-tənha məşəqqətə dözür. Nəhayət, quyu gözlənilmədən fontan vurur. Başmaqçı Tağının oğlu palçıqçı Zeynalabdin dönür olur milyonçu Tağıyev. Üç ilə şəhərin mərkəzində (1895-1897-ci illər) böyük bir saray tikdirir. Bu kaşanənin hər dörd fasadı və damdakı nəhənk qübbələr diqqəti uzaqdan cəlb edir. Bir üzü Bariyatinski, digəri Starıy politseyski, üçüncüsü Merkuri, dördüncüsü isə Qarçakov küçələrinə baxır; hər cəhətdən, həm xarici arxitekturasına, həm də daxili bər-bəzəyinə görə şəhərin ən yaraşıqlı binalarından biridir. Layihənin müəllifi Qoslavski əsasən Avropa order me’marlıq üslubundan istifadə edib, fərdi kompozisiya yaradıb (Azərbaycan tarixi muzeyi). Binanın hər dörd tinində və baş girəcəyinin qabağında nəhənkg qaz fanarı yanırdı, gecələr bu aralar işığa qərq olar, yerə iynə düşsəydi tapılardı.

Tağıyev həm neftxuda, həm dəyirman sahibi, həm fabrikant, həm böyük balıq sənayeçisi (bütün Kür ətrafı və Xəzər qırağı vətəgələr onun ixtiyarında idi), həm də ticarət və yük gəmilərinin sahibi idi. Quba tərəfdə Atlıxanda, Yevlax ətrafında böyük meşələri vardı. Ənzəli və Rəşt ərazisində də Hacının meşələri, böyük malikanəsi, binaları və nümayəndəliyi, başqa şəhərlərdə, o cümlədən Moskvada 4 mərtəbəli iri sarayı, İranda karvansaraları vardı. İmperator II Nikolayın qardaşı böyük knyaz Mixail Aleksandroviç polyak qızına evlənib, taxt-tacından əl götürəndən sonra Tağıyevdən xahiş edir ki, Yevlax ətrafı meşələrdə ov edib dincəlməyə ona icazə versin. O, Hacıya cəvahiratla bəzədilmiş bir qızıl çarka (peymanə) bəxşiş göndərmişdi. Xəzərin Azərbaycan sahillərindən tutmuş Dağıstanın sahillərinə, Dərbənd, Port-Petrovsk (indiki Mahaç-Qala) daxil olmaqla uzunluğu 300 kilometr olan torpaq sahəsi alıb vətəgə salmışdı. Kür qırağındakı vətəkələri dövlətdən icarəyə götürmüşdü.

O zamanlar dustaqları Nargin adasında saxlayırdılar. Camaat ora gedib-gələndə yaman əziyyət çəkirdi. Axırda Hacı Zeynalabdina müraciət edirlər ki, bu işdə bizə kömək elə, dərdimizə çarə qıl. O da, o zaman şəhərin ucqar yeri hesab edilən Quba (Fizuli) meydanı ilə Kömürçü meydanı arasında tikdirdiyi beşmərtəbəli dəyirmanı (indiki şirniyyat fabrikini) düstaqxana üçün verir. Bu barədə digər bir rəvayət də var. Bakıya yüksək rütbəli təzə mə’mur təyin edilir. Hacı onun görüşünə gedir və deyir ki, sizə nə kömək lazımsa, utanmayın, söyləyin, mən padşahlıqdan heç nə müzayiqə edən deyiləm. Yüksək rütbəli şəxs izah edir ki, «düstaqları Nargin adasında saxlayırıq, işçilər gedib-qayıtmağa çox vaxt sərf edirlər. Həm də əziyyət çəkirlər; mümkünsə bu işdə bizə kömək edin». Hacı Zeynalabdin tikilib qurtarmış dəyirman binasını düstaqxana üçün hökümətə verir. Xaricdən gətirdiyi dəyirman avadanlığını toxuculuq fabriki yerləşən əraziyə daşıtdırıb, orda dəyirman tikdirir. Özü və ailəsi yaşamaq üçün fabrikin yaxınlığında xüsusi mülk tikdirmişdi və vaxtaşırı orda qalırdılar.

«Mazut» şirkətinin yaranması ilə əlaqədar, yerli varlılardan Çolaq Ağabala Quliyevin başçılığı ilə «Bakı - Batum» neft kəməri aksioner şirkətini yaradırlar. O zaman üçün nəhəng inşaat hesab edilən bu neft kəməri Bakıdan başlayaraq Kür düzənliyindən keçib, Qafqaz dağlarının ətəyini və Suram qalasının yamancını aşıb, Reon düzənliyindən ötərək 800 kilometr məsəfədə uzanıb Xəzər sahilini Qara dəniz sahiliylə birləşdirəcəkdi. Bakı nefti okeanlara, uzaq-uzaq ölkələrə, beynəlxalq bazarlara yol açacaqdı.

Kəməri uzatmağa 1897-ci ildə başlayıb, 1907-ci ildə (10 ilə) tamamlamışdılar. 1901-ci ildə 300 min manatlıq vəsait sərf edərək, Bakıda ilk qız məktəbi tikdirir. Bu bütün Zaqafqaziyada yeganə qız məktəbi idi. Binanı 1898-ci ildə tikməyə başlayırlar. 1900-cu ildə hazır olur. Bu məktəb Nikolayevski (Kommunist) küçəsində (Azərbaycan SSR Elmlər Akademiyasının Əlyazmaları fondunun binası) yerləşir. Qız məktəbin binası me’marlıq baxımından Azərbaycan me’marlığının milli-romantik üslubundadır. Əsas fasaddakı divar bir cərgə ağ, digər cərgə isə qızılı daşdan hörülüb. Hacı Zeynalabdin Tağıyev bütün Rusiyada birinci növbədə öz mesenatlığı və maarifpərvərliyi ilə tanınmışdır. Onun maarifpərvər xidmətləri əsasən XX əsrin əvvəllərindən başlayır. Bu da təsadüfi deyildi. 1905-ci il inqlabından sonra hökümətin Oktyabr bəyannaməsi ölkədə mədəni-maarif işlərinin canlanmasına oldu. Ölkənin hər yerində xeyriyyə məqsədi ilə bir sıra cəmiyyətlər yarandı. Qazet və jurnallar çap edilməyə başladı. Bu cəmiyyətlərin yaradılması, qazet və jurnalların çap edilməsi birinci növbədə Tağıyevin adı ilə bağlıdır. Bu işdə Tağıyev bir növ təşkilatçı rolunu oynayırdı. Xeyriyyə məqsədilə yaradılan cəmiyyətlər ya Tağıyevin şəxsi iştirakı və vəsaiti ilə, ya da onun yaxından köməyi ilə yaradılmışdı. İlk xeyriyyə cəmiyyəti 1905-ci ildə yaranmış «Müsəlman xeyriyyə cəmiyyəti» idi. Bundan başqa «Nəşr və maarif», «Nicat» cəmiyyətlərinin yaranmasında da Hacının yaxından köməyi olmuşdur. Hacı Zeynalabdin iki dəfə evlənmişdir. Birinci arvadı öz əmisi qızı Zeynəb xanım idi. Zeynəb xanımdan onun iki oğlu, bir qızı olmuşdu. Oğlanları: İsmayıl, Sadıq və qızı Xanım. İkinci arvadı məşhur general-leytenant Balakişi Ərəblinskinin qızı Sona xanım idi. Ərəblinskinin iki qızından böyüyü Hacının oğlu Sadığın arvadı idi. Gacı oğlugildə olarkən, kiçik bacı Sonanı görüb, bəyənmiş və onunla evlənmişdi. Sona xanımdan Tağıyevin üç qızı və iki oğlu olmuşdur. Qızları: Leyla (sonralar Şəmsi Əsədullayevin oğluna ərə getmişdi), Sara və Sürəyya. Oğlanları Məhəmməd və İlyas. Məhəmməd «Dikaya diviziya»nın zabiti olarkən özünü öldürmüş, İlyas isə xəstəliyə tutularaq ölmüşdür. Tağıyev Sovet hökümətinin ona ömrünün axırınadək təhkim etdiyi Mərdəkandakı bağında 1924-cü il sentyabırın 1-də, axşam səkkizin yarısında, 86 yaşında vəfat etmiş və sentyabırın 4-də dəfn edilmişdir.

آغاز به کار مجله فیوضات ، موجی از شادمانی را در میان اصحاب مطبوعات و متفکران جهان اسلام در پی داشت . رونامه حبل المتین بدین مناسبت متن نامه ای را به امضای م. ج. از تبریز، چاپ می کند :

فوران هاي نفت در باكوگاه به روستا ها مزارع و دامداري هاي اطراف چاه ها آسيب مي رساند . اين همان شهري است كه مسعودي مي گويد چشمه هاي نفت در آن جوشان است .

چاه هاي نفت باكو در هر فوران مردي از مردان اين ديار را صاحب ثروت هاي ميليوني مي نمودند . تقي اف نيز يكي از همين ميليونرهاي نفتي بود.

فعالیت‌‌ها‌ی تقی‌‌ا‌ف در صنعت نفت از سال 1873م./ 1291 هـ .ق. آغاز شد. تقی‌‌ا‌ف بعد از یک دوره معماری و مقاطعه کاری به صنعت پرسود نفت روی آورد. وی به صورت شراکتی اراضی بی بی هیبت را اجاره کرد و مشغول حفاری در آن شد. بعد از مدت ها صرف وقت و هزینه ، عملیات حفاری و اکتشاف به هیچ نتیجه ای نرسید. شرکا که از ادامه کار ناامید شده بودند با فروش سهم خود به تقی‌‌ا‌ف ، کنار کشیدند.تقی‌‌ا‌ف با وجود افزایش هزینه ها و عدم نتیجه ، به عملیات حفاری ادامه داد. سرانجام بعد از مدت ها ، نفت در یکی از چاه های حفر شده فوران کرد و روز های پیشرفت و رشد تقی‌‌ا‌ف در عرصه صنعت نفت آغاز شد.

در سال 1896م.شرکت نفتی "ح.ز. تقی‌‌ا‌ف " در میان 90 شرکت فعال در آن زمان بیشترین میزان استخراج نفت ( بیش از 32 میلیون پوط ) را داشت .این رقم 3/8 درصد کل استخراجات را شامل می شد .

اخبار موفقیت های تقی‌‌ا‌ف در صنعت نفت باکو در مطبوعات روسیه و ایران بازتاب داشت. روزنامه ناصری در خبری ترجمه ای به نقل از روزنامه ترجمان می نویسد:

" از قرارشرحی که در روزنامه شریفه ترجمان منطبعه باغچه سرای طبع و انتشار یافته در قرب شهر بادکوبه در محلی موسوم به بی بی هیبت آقای حاجی زین‌‌العابدین تقی اوف که از جمله تجار معتبر و متمول اهل اسلام است از چاه نفتی که به تازگی احداث می کند هر روزی هفت صد و پنجاه هزار پوط نفت در جریان است و این نفت روزانه چاه مزبور با نرخ و فیات امروزه هر روزی چهل و پنج هزار منات عاید دارد."

تقی‌‌ا‌ف بعد از چندی فعالیت مستمر در صنعت نفت ، در سال 1896 م. شرکت نفتی خود را به قیمت 5 میلیون منات فروخت و تنها 20 درصد از سهام آن را برای خود نگه داشت . این عمل تقی‌‌ا‌ف تعجب بسیاری را بر انگیخت چرا که گفته می شد قیمت واقعی این شرکت خیلی بیشتر از 5 میلیون منات بود و برخی حتی قیمت آن را تا 20 میلیون منات نیز برآورد کرده بودند. بسیاری عقیده داشتند که تقی‌‌ا‌ف غبن و ضرر فاحشی را متحمل گشته است .

خدمات تقی اف در حیات مدنی و اجتماعی باکو بسیار بارز و آشکار می باشد . در سایه خدمات او باکوی سنتی به یک شهر مدرن مبدل می شود .

اواخر قرن 19 م. و اوایل قرن 20 م. یکی از درخشان ترین دوره های حیات اجتماعی و مدنی قفقاز محسوب می گشت . در این دوران بیشتر شهرهای مسلمان نشین این منطقه در حال توسعه به سرمی بردند و رفته رفته بر جمعیت آنها افزوده می شد. نهادهای اجتماعی ومدنی نیز به تبع پیشرفت شهرها رشدی فزاینده داشتند .

این رشد و پیشرفت با الهام گیری از حیات اجتماعی و مدنی روسیه و اروپا صد چندان می شد و در این بین تجار ، بازرگانان و روشنفکران و دانش آموختگان روسیه و غرب نقش مهمی را ایفا می کردند.

 شاخص ترین نمود این روند رو به صعود ، شهر تجاری- صنعتی باکو بود. این شهر علاوه بر ارتباطات گسترده تجاری و بازرگانی با دنیای خارج ، به عنوان مهد صنعت نفت امپراتوری تزاری ، محل حضور و فعالیت سرمایه گذارانی از دیگر مناطق جهان محسوب می گشت . بدین ترتیب مظاهر نوین تمدن به سهولت در باکو رخنه کرد ، با فرهنگ بومی اسلامی آن خود را وفق دا د و از آنجا به دیگر مسلمان نشین های قفقاز سرایت نمود.

البته باکو دیگر مسلمان نشین های قفقازجنوبی مدت های مدیدی در کشاکش سنت و مدرنیته روزگار گذرانیدند اما سرانجام ترکیب جالبی از این دو در آستانه قرن 20 م. به منصه ظهور رسید. بدین ترتیب نهادهای اجتماعی و مدنی در قالبهای اسلامی هویدا گشتند: دومای شهری باکو به عرصه فعالیت نمایندگان مسلمان در جهت پیشرفت و اعتلای شهر تبدیل شد ، NGO ها و انجمن های غیردولتی به سبک غربی اما با اهداف و عملکرد کاملا اسلامی ظهور کردند، جنبش فمینیستی در میان زنان مسلمان رشد نمود ، مراکز فرهنگی ، هنری و بهداشتی و درمانی به همت مسلمانان متمول راه اندازی شد و بدین ترتیب باکو و دیگر مسلمان نشین های قفقاز جنوبی دوران پویایی از حیات اجتماعی و مدنی را سپری نمودند.

در تمامی این تحولات ردپایی از حاج زین العابدین تقی اف نمایان است ، به گونه ای که بدون توجه به نقش آفرینی وی ، امکان بررسی و مطالعه تحولات اجتماعی و مدنی منطقه در اوخر قرن 19 م. و اوایل قرن 20 م. ناممکن می باشد.

تقی اف در ایچری شهر به دینا آمد. ایچری شهر منطقه تاریخی شهر باکو می باشد .

بررسی فعالیت‌‌ها‌ ، علایق و گرایش های سیاسی شخصیت محافظه کاری چون حاج زین‌‌العابدین تقی‌‌ا‌ف امری سخت و دشوار می باشد .وی در طول زندگی خود حکومت ها و نظام های سیاسی مختلفی را درک کرد و با گروه ها و گرایش های فکری- سیاسی متفاوت ومتضادی ارتباط یافت. نوع و شکل این ارتباط عموما مسالمت آمیز بود .

تقی‌‌ا‌ف به گونه ای غیر مستقیم در اکثر تحولات سیاسی – فکری قفقاز نقش داشت و رد پایی از او در برخی از حوادث و رویدادهای جهان اسلام خصوصا ایران باقی است .

وی در عین داشتن روابطی بسیار نزدیک با نظام تزاری ، از شخصیت ها و گروه های ضد تزاری قفقاز حمایت می کرد و بسیاری از موسسان ، پایه گذاران و فعالان جمهوری دموکراتیک آذربایجان و جمهوری شوروی آذربایجان در برهه های مختلف از حمایت های مادي و معنوی تقی‌‌ا‌ف بهره برده بودند.

رابطه باحکومت قاجار و جنبش مشروطه ایران ، رابطه با نظام تزاری و حکومت عثمانی ،  حمایت هم زمان از شخصیت های ایرانگرا چون سیدحسن تقی زاده و ترک گرا چون علی بیگ حسین زاده و احمد آقایف و... از دیگر تضادهای موجود در فعالیت‌‌ها‌ و گرایش های فکری - سیاسی تقی‌‌ا‌ف است که در قالب شخصیت محافظه کار او قابل درک و فهم می باشد.

حمايت تقي اف از انديشه اتحاد اسلام  ، کمک های تقی‌‌ا‌ف به مطبوعات جهان اسلام ، خصوصا مطبوعات فارسی و ترکی ایران و قفقاز ، در رشد و پختگی آرا و اندیشه های سیاسی مسلمانان بسیار سودمند واقع گشت .

تقي اف در سال 1901 م. با هدف حمايت از آموز ش كودكان ، خصوصا كودكان يتيم سرپرستي افتخاري چهار مدرسه را بر عهده گرفت . اين سرپرستي هزينه اي حدود 2 هزار منات در برداشت .

وي هنگام بازديد مظفرالدين شاه از كارخانه نساجي اش در سال 1320 هـ .ق ./ 1902 م. از پادشاه ايران اجازه گرفت تا مدرسه اي بنام وي جهت تحصيل دختران مسلمان خانواده هاي كارگر اين كارخانه احداث كند .

تقي اف جهت تاسيس مدرسه اي در شهر گنجه در اواخر قرن 19 م. مبلغ 1000 منات هزينه مي كند . وي در همين دوران از يك معلم روسي جهت برپايي مدرسه شبانه روزي آموزش زبان روسي در باكو حمايت مي كند . هزينه سالانه اين مدرسه 1000 منات برآورد شده است . تقي اف به همراه ساير متمولين باكو جهت احداث مدرسه " كامِرچسكي" در اين شهر همكاري مي كند . رقم بالاي 50 هزار مناتي كمك هاي تقي اف برا ي تاسيس و راه اندازي اين مدرسه به هيچ وجه قابل مقايسه با كمك هاي 200 و 300 مناتي بقيه ثروتمندان شهر نبود . مدرسه سعادت باكو نيز از كمك 2هزار مناتي تقي اف بهره مند مي شود . تقي اف در اوايل قرن 20 م.  جهت تاسيس " مدرسه عاليه اسلاميه تفليس " به كمك ميرزا عبدالسلام شيخ الاسلام قفقاز مي شتابد ودر اين راستا 10 هزار منات مبذول مي دارد . مدت تحصيل در اين مدرسه هشت سال بود و در آن علوم ديني و دنيوي چون زبان هاي عربي ، فارسي ، تركي و روسي ، تفسير قرآن ،تاريخ انبيا ، تاريخ اديان ، عقايد اسلام ، علم كلام ، فقه ، علوم بلاغت ، حساب ، منطق ، هندسه ، جغرافيا ، تاريخ عمومي ، تاريخ شرق ، حقوق دولت روس و... آموزش داده مي شد. رياست بخش ديني مدرسه بر عهده اداره روحانيت مسلمانان و رياست بخش دنيوي آن بر عهده رئيس مدارس محلي بود . كمك هاي تقي اف جهت ساخت و راه اندازي مدارس در قفقاز تنها شامل مسلمانان نمي شد ، بلكه اقوام مسيحي منطقه نيز از آن بهره مي بردند. چنانكه براي احداث مدرسه دخترانه " سوتيوي ني نه " ايتام روس گنجه  ، مبلغ 1000 منات از سوي تقي اف اختصاص مي يابد .

بسياري از مدارس ايران در اواخر قرن 19 م . و اوايل قرن 20 م. از كمك هاي بي دريغانه تقي اف بهره مند مي شوند . تقي اف با سردمداران نهضت مدرسه سازي ايران چون امين الدوله و ميرزا حسن رشديه ارتباط تنگاتنگي دارد . مظفرالدين شاه قاجار نيز كه خود با تقي اف روابطي بسيار نزديك دارد از اين امر حمايت مي كند .

ارتباطات رشديه و تقي اف ، به دوران فعاليت هاي آموزشي وي در ايروان باز مي گردد. وقتي خبر احداث مدرسه ايراني رشديه در اين شهر به گوش تقي اف مي رسد ، وي قبل از ديگران كمك هاي الي خود را بدان سو سرازير مي كند و مخارج تحصيل چند دانش آموز بي بضاعت را تقبل مي نمايد .

كمك هاي تقي اف به رشديه بعد از برچيده شدن مدرسه رشديه ايروان و آغاز فعاليت هاي وي در تبريز ادامه مي يابد . رشديه تهران نيز از كمك هاي مالي تقي اف بي بهره نمي ماند . وي حدود 5 هزار منات  معادل 2 هزار تومان در اختيار تاجري بنام حاج محمد اسماعيل قرا ر داد و مقرر كرد كه سود حاصل از اين پول جهت فعاليت هاي رشديه تهران خرج گردد. خريد و ارسال وسايل آوزشي و لوازم التحرير از ديگر مساعدت هاي تقي اف نسبت به اين مدرسه به حساب مي آيد .

مدرسه رشديه انزلي در1329ه .ق ./ 1911م. به همت انجمن معارف انزلي تاسيس شد. مديريت مدرسه در آغاز بر عهده گريگوريقيكيان بود . وي طي مسافرتي به باكو توانست مساعدت بعضي از متمولين و ثروتمندان شهر را جلب كند و اعاناتي براي آغاز به فعاليت اين مدرسه جمع آوري نمايد. در اين بين تقي اف نيز مبلغ قابل توجهي را براي راه اندازي رشديه انزلي مبذول داشت .

تقي اف بعد از اطلاع از تاسيس دفتراعانه مدرسه سادات تهران(47) توسط محمد آقا وكيل التجار در باكو ، مشتاقانه جهت واريز ساختن كمك هاي مالي خود بدانجا رهسپار شد و مبلغي فراتر از ديگر مبالغ اعانه هاي ثروتمندان باكو اهدا نمود . در واقع اعانه 500 مناتي تقي اف  بيش از مجموع ساير مبالغ اعانه فراتر بود. تقي اف براي راه اندازي مدرسه مساوات تهران ، مبلغ 900 منات را به "انجمن معارف"  تهران ارسال مي دارد . اين امر خير خواهانه نسبت به يك مدرسه ايراني ، اعتراض روزنامه كاسپي را برمي انگيزد ، كه چرا تمام حمايت هاي مالي تقي اف معطوف قفقاز نمي شود و او دايره خدماتش را تا ايران نيز مي گستراند . (49)

حبيب الله خان لاوردي معروف به گاسپارين ، در سال 1321 ه .ق ./ 1903 م. براي تاسيس مدرسه وطن پس از انحلال مدرسه شرافت مظفري در رشت ، از تقي اف تقاضاي كمك مالي مي كند .تقي اف نيز علاوه بر كمك نقدي مقدار معتنابهي كتاب و نقشه جغرافبا و اثاث مبل ارسال مي دارد . براساس سند  "صورت جمع و خرج مدرسه متبركه وطن رشت " كه تصوير آن در روزنامه مظفري چاپ شده است ؛ تقي اف با صرف مبلغي حدود هزار منات معادل 600 تومان مبلمان مدرسه تجهيز مي كند و دو صندوق كتاب در موضوعات مختلف براي دانش آموزان آن مي فرستد . اقدامات تقي اف در راستاي آشناسازي معلمان با اصول جديد آموزشي از مهم ترين فعاليت هاي او در جهت افزايش كارايي مدارس و بالا رفتن موفقيت آموزشي آن محسوب مي گشت . فوايد اين خدمت تقي اف بسياري از مدارس قديمي قفقاز و ايران را با اصول نوين آموزشي آشنا ساخت و ساختار آموزشي آن را متحول نمود.

باکو و ساکنانش در آغوش تقی اف

اثر : اورخان حسین اف

حاجي زين العابدين تقي اف يكي از برجسته ترين شخصيت هاي اقتصادي جهان اسلام به حساب مي آيد . او در شهر تجاري-صنعتي باكو زاده شد و در محيط سرشار از روابط سوداگرانه آن رشد نمود و سرانجام به يكي از بزرگترين بازرگانان و فعالان اقتصادي باكو قفقاز و جهان اسلام مبدل گشت .

يكي از مهم ترين عرصه هاي اقتصادي كه تقي اف در آن فعاليت نمود شركت اسلاميه اصفهان بود. اين شركت در سرتاسر ايران و شهرهاي بزرگ جهان اسلام  داشت.نمايندگي آن در شهر باكو با تقي اف بود و او از فعال ترين نمايندگان اين شركت محسوب مي گشت و بارها از سوي اين شركت مورد تمجيد قرار گرفته بود.

Haci Zeynalabdin Tağiyev İslam dünyasının ən önəmli kişilərindən sayılır . o Bakının ticari – sənəti mohitində boy atdı və sonralar bu şəhərin və bütöv Qafqaz və İslam dünyasıın böyük tacirlərindən oldu.

Tağiyev İsfahanın İslamiyyə şirkətinin Bakıda nümayəndəsi olarkən yaxşi işləyib dəfələr isalmiyyənin alqışlarına layiq oldu.